«Эмпірычныя даследаванні Беларусі дазволяць пераадолець сітуацыю перыферыі»

Дек 26th, 2011 | By | Category: Навіны PhD праграмы

Які стан палітычнай навукі ў Беларусі? Што можа адбыцца пасля змены ўлады ў краіне? У чым беларуская палітыка падобная да еўрапейскай? Якія асаблівасці беларускага аўтарытарызму? На пытанні «Новай Эўропы» адказвае доктар паліталагічных навук, дырэктар Інстытута палітычных даследаванняў «Палітычная сфера» Андрэй Казакевіч.

У гэтым годзе часопісу “Палітычная сфера” спаўняецца 10 гадоў. Якія мэты ставіла яго рэдкалегія напачатку існавання часопіса? Ці магчыма апісаць ягоную эвалюцыю?

Натуральна, часопіс перажыў значную эвалюцыю. Ён быў заснаваны дастаткова маладымі людзьмі, якія пастаянна эвалюцыянавалі, змянялі навуковыя погляды ці наогул адыходзілі ад навукі – і гэта так ці інакш адбівалася на змесце і канцэпцыі выдання. Пэўная стабілізацыя фармату часопісу адбылася пасля 2005 года, калі аформілася адносна стабільнае кола людзей і над часопісам пачалі стала працаваць тыя, каго можна назваць прафесійнымі даследчыкамі. Гэта значыць людзі, уцягнутыя ў навуковую і навукова-аналітычную сферу.

Першай інтэнцыяй часопісу было даследаванне беларускай палітыкі і Беларусі ўвогуле. Напачатку 2000-х гэта было вялікаю праблемаю прынамсі для палітычнай навукі. У той час былі адзінкавыя даследаванні Беларусі акадэмічнай паліталогіі. Абсалютна дамінавалі тэмы кшталту «моладзевы рух у Польшчы», «партыйная сістэма Францыі», а таксама розныя «тэарэтычныя праблемы». Замежных аўтараў Беларусь таксама мала цікавіла. Для нас, маладых палітолагаў БДУ, гэта падавалася ненатуральным і непрымальным.

Трэба сказаць, што за дзесяць гадоў сітуацыя змянілася, цяпер сам акадэмічны істэблішмент прымушае пісаць дысертацыі пра Беларусь, хаця праблема якасці застаецца.

Зразумела, мы не абмяжоўваемся толькі беларускаю праблематыкаю. Нас цікавіць наш рэгіён, а таксама істотныя тэмы сучаснай палітычнай навукі ўвогуле, але даследаванне Беларусі застаецца істотным. Гэта ў пэўнай ступені каркас часопісу.

Мы памятаем аб тым, што адна з першых задач была спроба развіваць посткаланіяльныя даследаванні. Да чаго рэдакцыя прыйшла сёння?

Чым была для нас сутнасць посткаланіяльнай сітуацыі на пачатку 2000-х? Адчувалася неабходнасць неяк па новаму зразумець беларускую сітуацыю, крытычна да яе паставіцца, (пера)асэнсаваць. І для гэтага посткаланіяльныя схемы падаваліся вельмі прывабнымі. Але пасля спробаў новага асэнсавання і крытыкі паўстала пытанне – што далей? Што з гэтым рабіць і як выходзіць з сітуацыі? Ці можна перастаць быць «перыферыяй», «калоніяй», якім чынам дасягнуць таго, каб знешнія назіральнікі, даследчыкі, навукоўцы ўспрымалі тое, што мы кажам тут, сур’ёзна?

Пошук адказу на гэтыя пытанні не быў лінейны, ён складаўся з розных, у тым ліку і абсалютна няўдалых, інтэлектуальных спробаў. Выхад быў паступова намацаны ў дэталёвым даследаванні інстытутаў, пры гэтым з большаю цікавасцю да колькасных, чым якасных метадаў. Таксама вялікае значэнне мела дасягненне ў межах супольнасці кансенсусу пра разуменне «навукі» (крытэрыяў навуковасці).

Гэта не было простым, асабліва ва ўмовах папулярнасці розных «крытык», «крытычнай тэорыі», што трэба было пераадолець.

Прывяду прыклад. Маем тэзу: беларускі нацыянальны рух – гэта сялянскі рух, які пачыналі малаадукаваныя людзі. У гэтым, маўляў, прычына яго слабасці і няўдачаў. Гэта, дарэчы, распаўсюджаны стэрэатып, які сустракаецца ў заходняй літаратуры.

Беларускі даследчык колькі заўгодна можа казаць пра «каланіяльную» прыроду гэтай схемы і яе аспрэчваць, цытуючы Саіда ці Фуко, але ў любым выпадку, каб ацаніць слушнасць першай і другой пазіцыі, аднае «крытыкі» мала. Адзінае выйсце – правесці даследаванне паводле больш-менш жорсткай метадалогіі.

Напрыклад, узяць біяграфіі «пачынальнікаў» руху, скласці выбарку з празрыстымі крытэрыямі і дакладна акрэсліць іхны сацыяльны стан ды ўзровень адукацыі. Натуральна, ніякі метад не ёсць абсалютна надзейным, але атрыманыя з выкананнем належных працэдураў звесткі нельга будзе проста так ігнараваць, гэта адзінае, што спрыяе перагляду (ці пацвярджэнню) стэрэатыпаў і штампаў, якія існуюць у акадэмічнай сферы.

Практыка паказвае, што да нашых даследчых вынікаў ставяцца сур’ёзна толькі тады, калі выконваюцца неабходныя метадалагічныя працэдуры.

Я думаю, што гэта дастаткова лагічнае развіццё інтэлектуальнага фармату. Спадзяюся, што яно будзе мець плён.

Нашу сучасную даследчую стратэгію прыблізна можна пазначыць як гістарычны інстытуцыяналізм (historical institutionalism), а таксама неапазітывізм. Я не хацеў бы, каб гэта ўспрымалася як штамп, бо маецца на ўвазе хутчэй працоўнае поле з рухомымі межамі. Інтэлектуал і даследчык мусіць працаваць не толькі на ўзроўні тэорыі ды рэфлексіі (што я таксама лічу вельмі істотным), але і з «матэрыялам» паводле навуковых правілаў. Гэтая праца, на жаль, абсалютна не робіцца акадэмічнаю беларускаю паліталогіяй, пры гэтым сітуацыя ў многіх іншых сацыяльных і гуманітарных дысцыплінах не значна лепшая.

Афіцыйная соцыягуманітарная навука ў Беларусі – гэта імітацыя навукі

Які стан палітычнай навукі і палітычных даследванняў сёння ў Беларусі?

Ім не стае нармальных здаровых правілаў, акадэмічных стандартаў. Правілы, якія існуюць у беларускай акадэмічнай супольнасці, не стымулююць якасці, не стымулююць даследаванняў і навуковай дзейнасці ўвогуле. Чалавек, калі хоча мець высокі акадэмічны статус, скажам, у амерыканскім універсітэце, вымушаны займацца навуковаю дзейнасцю. У нас больш рацыянальна займацца не навукаю, а адміністратыўнаю работаю, «ідэалогіяй», рабіць фармальныя публікацыі – гэта дазваляе павысіць статус значна лепш, чым навуковыя даследаванні.

Калі ўзяць фінансавы бок пытання, то зноў жа самы надзейны сродак максімізаваць прыбытак – павялічыць выкладчыцкую нагрузку і адміністратыўную работу. Атрымаць нармальнае фінансаванне на навуковую дзейнасць значна складаней.

Акрамя гэтага, у сферы сацыяльных і гуманітарных навук Беларусі практычна адсутнічае ацэнка якасці. Выходзяць манаграфіі, якія ніхто не чытае і не рэцэнзуе. Часам адкрываеш і страшна робіцца – і плагіят, і другаснасць, і поўная адсутнасць логікі. Але часта такія публікацыі прызнаюцца «навуковымі» і дазваляюць мець адпаведныя статусы.

А што тычыцца зместу гэтых даследаванняў?

Вялікая колькасць тэмаў у акадэмічным асяроддзі ў прынцыпе не разглядаецца, бо «закрытая», або разглядаецца выключна ў «ідэалагічным» фармаце (выбары, ацэнка эфектыўнасці палітыкі, дэмакратычныя працэдуры, інстытуты і гэтак далей). Але агулам дыяпазон тэмаў шырокі. Праўда, застаецца вялікая праблема якасці, вельмі часта проста таму, што самі кіраўнікі кафедры крытэрыяў гэтае якасці не разумеюць, не ставяць канкрэтных задачаў даследчыку. Тэкст звычайна ператвараецца ў кампіляцыю меркаванняў аўтараў, магчыма, з невялікай адсылкаю да фактаў. І самае дзіўнае, што гэта прымаецца. Часам увогуле нейкія дзіўныя рэчы праходзяць. Напрыклад, чалавек піша пра палітыку ў Еўропе і не выкарыстоўвае ніводнай крыніцы на ангельскай мове. Часам бачна, што людзі не разумеюць розніцы паміж цытаваннем звычайнага газетнага артыкулу і навуковых манаграфіяў.

Калі казаць пра тэматыку, то, зразумела, «дзяржаўная замова» (што тычыцца палітычнай навукі апошнія 5-7 гадоў) пераважна накіраваная на «дзяржаўную ідэалогію». Плюс падручнікі ўсякія, дапаможнікі і гэтак далей. Гэта не ўзровень сапраўднай навуковай манаграфіі. На ўзроўні дысертацыйных даследаванняў людзі шмат чым займаюцца: міжнародныя адносіны, нібыта тэарэтычныя распрацоўкі. Але асноўная праблема – адсутнасць патрабаванняў да метадаў, аргументацыі. З гэтымі рэчамі, я так падазраю, праблема не толькі ў палітычных даследаваннях, але і ў іншых дысцыплінах.

Крыўдна, я думаю, што шмат хто з беларускіх даследчыкаў мог бы працаваць на значна вышэйшым узроўні.

Ёсць у нас сегмент недзяржаўнай паліталогіі, дзе іншыя правілы. Мне падаецца, больш здаровыя. На жаль, нейкай пазітыўнай камунікацыі паміж гэтаю супольнасцю і «дзяржаўнаю» не існуе, у адрозненне ад такіх дысцыплінаў, як гісторыя. Тут ёсць мяжа, і людзі не маюць асаблівага жадання выходзіць на кантакт.

Якім Вы бачыце месца «Палітычнай сферы» ў кантэксце соцыягуманітарных даследванняў Беларусі? Ці могуць увогуле беларускія палітычныя часопісы аказваць на кагосьці ўплыў?

Месца больш-менш пазначанае – спецыялізаваны часопіс, які друкуе вынікі даследаванняў палітыкі (у шырокім значэнні), з асабліваю ўвагаю да беларускай палітыкі. Гэта не выключае таго, што могуць друкавацца тэксты пра іншыя рэгіёны. І фактычна часопіс міждысцыплінарны, але паліталогія застаецца асноваю. Зразумела, для нас істотна ўтрымаць навукова-акадэмічную пазіцыю, не пераходзіць у жанр аналітыкі ці публіцыстыкі, бо гэта варта рабіць у іншых выданнях, на іншых пляцоўках.

Таксама для часопіса важным ёсць максімальна павялічваць акадэмічную значнасць і якасць выдання: праз практыку ананімнага рэцэнзавання артыкулаў перад друкам, праз уключэнне часопісу ў бібліятэкі, базы звестак, рэцэнзаванне і гэтак далей.

Я думаю, што ў параўнанні з «дзяржаўнымі» выданнямі, у нас большы ўплыў, бо іх, як падаецца, увогуле практычна ніхто не чытае.

Артыкулы выкарыстоўваюцца для цытавання толькі тады, калі вельмі камусьці трэба. Напрыклад, пры напісанні дысертацыяў. Калі ўзяць для прыкладу «Веснік БДУ», то там нават памер артыкулу абмежаваны такім чынам, што выглядае як тэзісы. Акрамя таго існуе чарга, незразумелыя правілы адбору, вынік якога звычайна ад якасці тэкстаў не залежыць. Такія выданні маюць вядомую функцыю – даць галачку для абароны ці справаздачы.

Што датычыць уплыву ўвогуле, то, мне здаецца, для кожнага часопісу важна разумець свае магчымасці і адначасова адчуваць свае абмежаванні. Зразумела, што навуковае выданне будзе мець абмежаванае кола наўпроставага ўплыву. Яго місія хутчэй – задавальняць патрэбы спецыялістаў, а спецыялісты ўжо могуць уплываць на іншых. Спецыялізаваныя перыядычныя выданні могуць істотна ўплываць на ўзровень і кірункі даследаванняў, стандарты навуковасці, разгляд актуальных і стратэгічных тэмаў.

Злом сістэмы залежыць ад тых, хто ў нас называецца палітычнай элітай

Як Вы ставіціся да вядомага выказвання Ул. Фурса пра адсутнасць палітыкі ў Беларусі? Ці ёсць увогуле палітыка ў Беларусі, на Ваш погляд?

Наколькі я разумею выказванне Фурса, то гаворка ішла пра публічную палітыку ці, дакладней, палітыку як публічны феномен. Калі спытаць, ці ёсць у Беларусі палітыка – як барацьба за ўладу і ўплывы, – то адказ відавочны. Ёсць. Як і ў любым грамадстве. Але з-за таго, што ў Беларусі аўтарытарны рэжым, гэтая «рэальная палітыка» ёсць непразрыстаю, яе цяжэй аналізаваць, і толькі невялікія фрагменты можна фіксаваць у адкрытых крыніцах, публікацыях у СМІ.

Як вынік, у Беларусі шмат дзеянняў, якія толькі па форме ёсць палітычнымі: выбары, публічныя абмеркаванні, распрацоўка праграмаў, якія ператвараюцца у рытуал, сімвалічнае дзеянне. Гэта дастаткова вядомы феномен дыспрапорцыі фармальнай і нефармальнай палітыкі на карысць апошняй у аўтарытарных сістэмах.

Ці з’яўляецца фігура Лукашэнкі вырашальнай для беларускага аўтарытарызма?

Я паслядоўны праціўнік лукашэнкацэнтрызму ў разуменні беларускай палітыкі і лічу, што крыху наіўна думаць, што адзін чалавек можа ўсё вырашаць па сутнасці. Нават калі Лукашэнка прымае канчатковае рашэнне ў пэўным пытанні, гэта не значыць, што вынікі нельга пралабіраваць ці нейкім іншым чынам паўплываць. Пытанне ў тым, каб знайсці адпаведныя каналы і механізмы.

Важнай уласцівасцю беларускай сітуацыі ёсць тое, што Лукашэнка зрабіўся гарантам правілаў гульні на ўзроўні палітычнай эліты.

Ён гарант кансенсусу элітаў, які абмяжоўвае ўнутраныя канфлікты. Пытанне ў тым, якім чынам гэтая ўлада можа быць арганізаваная без такога аўтарытарнага лідара. Што ці хто будзе наступным гарантам?

Таксам ёсць праблема выпрацоўкі працэдуры пераемнасці. Ва ўмовах дэмакратыі ўсё зразумела, існуе легітымная працэдура выбараў. У нашых умовах такой працэдуры няма. Любое новае рашэнне, новая асоба шмат каго не задаволіць. Гэта будзе парушэннем status quo, а значыць пераразмеркаваннем улады і ўплываў. Гэта істотная праблема, і яна можа выклікаць значную палітычную дэстабілізацыю, калі не вайну ўсіх супраць усіх.

Ці стварае фінансавы, эканамічны крызіс і незадаволенасць насельніцтва сур’ёзную пагрозу для палітычнага рэжыму ў Беларусі?

Лепей гэта ацэньваць як сур’ёзны выклік. Звычайна чакаць злому сістэмы можна толькі тады, калі пачынаюцца адпаведныя працэсы ў асяроддзі тых, хто прымае палітычныя рашэнні. У Беларусі народ не прымае рашэнняў, таму гэты фактар не ёсць істотным. Але эканамічны крызіс моцна пагражае інтарэсам тых, хто кіруе. Шмат хто губляе звыклыя прыбыткі і даброты. Цяпер яшчэ прымушаюць аддаваць «сваё» на патрэбы стабілізацыі гэтай сістэмы. Адны вымушаны даваць больш, іншыя менш. Такі працэс – больш істотны фактар нестабільнасці сістэмы. А каго цікавіць, што народ выходзіць на вуліцы? Пакуль гэта не пяройдзе ў сабатаванне працы дзяржаўных органаў ці масавыя страйкі, сапраўды масавыя, то гэта не вельмі істотна.

А якую ролю могуць граць структуры грамадзянскай супольнасці ў працэсах трансфармацыі?

Магчымасці структураў грамадзянскай супольнасці абмежаваныя. Адзінае, што можа мець бясспрэчную каштоўнасць, – наяўнасць устойлівых грамадскіх структураў, інстытутаў. Ва ўмовах трансфармацыі такія структуры могуць кансалідаваць асобныя сегменты грамадства, а магчыма, і ўсё грамадства.

Недзяржаўныя інстытуты могуць мець вялікае значэнне ў выпрацоўцы працэдураў і мадэляў пераходу да дэмакратычнага рэжыму.

На маю думку, наяўнасць палітычных партыяў, нават слабых, лепей, чым іх адсутнасць, бо яны кансалідуюць пэўнае кола людзей, палітычны досвед, знешнія сувязі. Таксама важным ёсць прысутнасць у недзяржаўнай сферы вядомых асобаў, якія маюць грамадскі аўтарытэт. Гэта істотна, бо пры трансфармацыі такія асобы могуць выйсці на першы план і персаніфікаваць грамадскую альтэрнатыву.

Шмат якія праблемы пераходу Беларусі да дэмакратыі ёсць вынікам таго, што, па вялікім рахунку, у краіне не было дысідэнцкага руху. Альтэрнатыўная візія грамадскага развіцця пачала складвацца толькі пасля 1988 года. Краіны, што мелі дысідэнцкі рух, дэманстравалі зусім іншыя мадэлі трансфармацыі.

Кансенсусу паміж контрэлітамі зараз значна болей, чым ў 1990-х

Атрымоўваецца, што мы паўтараем 1988 год?

Не зусім так, цяпер сітуацыя ўжо іншая, з 1996 года аўтарытарны рэжым мае арганізаваную апазіцыю на розных узроўнях. Прынамсі, прапаноўваюцца і абмяркоўваюцца розныя версіі развіцця Беларусі. Акрамя гэтага ўзровень кансенсусу ў «контрэлітах» цяпер значна большы, чым тое было ў 1990, 1996, 2001 годзе.
У асобных пытаннях склаўся кансенсус, у пэўнай ступені гэта згода наконт некаторых палітычных каштоўнасцяў. Кансенсус цяпер значна больш устойлівы, чым у 1990-х. Развіццё і ўмацаванне можа мець вельмі станоўчы эфект у сітуацыі трансфармацыі. Гэта павялічвае магчымасць усё-такі прапанаваць нейкую цэласную візію развіцця грамадства ці прынамсі гатоўнасці да дыялогу. Гэта мне падаецца вельмі важным, у адваротным выпадку ўсё будзе значна больш складаным.

У чым праяўляецца кансэнсус?

Па-першае, у прынцыпе ўсе гатовыя весці дыялог ледзьве не з усімі. Напрыклад, гатоўнасць «лібералаў» і «нацыянал-дэмакратаў» да дыялогу ў 2001 годзе, я ўжо не кажу пра 1990-я, была значна меншая. Кожная група па-свойму разумела «дэмакратыю», «Беларусь», «нацыянальныя інтарэсы» і гэтак далей. А можна яшчэ прыгадаць «экзістэнцыйную» варожасць паміж дэмакратамі і наменклатурай у 1990-х. Цяпер пазіцыі ў разуменні таго, што такое дэмакратыя, беларуская нацыя і дзяржава і гэтак далей, больш блізкія. Кансенсус не ідэальны, і разнастайнасць захоўваецца, але калі параўноўваць з мінулым, пэўнае збліжэнне відавочнае. Гэта тое, што было дасягнутае ў 2000-х гадах. Можна назіраць гэта і ў рыторыцы: яна даволі значна змянілася ў тым, што датычыць пазнавання чужога, варожага і гэтак далей.

І апошні штрых. Напрыканцы 1990-х – на пачатку 2000-х была вельмі значная дыстанцыя паміж уладай і апазіцыяй. У тым сэнсе, што шмат для каго з апазіцыі было немагчыма весці дыялог з уладаю ў прынцыпе (з ідэйных, каштоўнасных ды іншых прычынаў). Але досвед нашай «лібералізацыі» паказвае, што прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці ды апазіцыі гатовыя ўлічваць інтарэсы існай эліты. Асабістае нацяжэнне, у прынцыпе, можа быць пераадоленае, калі ў гэтым сапраўды будзе палітычная патрэба. Хаця тут не можа абысціся без праблемаў.

Беларускі аўтарытарызм – еўрапейскі аўтарытарызм

Ці прысутнічаюць у беларускім палітычным полі еўрапейскія ідэі? Ці магчыма гаварыць пра лібералізм, кансерватызм і інш. еўрапейскія з’явы ў Беларусі?

Па-першае, я класіфікаваў бы беларускі аўтарытарызм як еўрапейскі ці постсавецка-еўрапейскі. Ён па шмат якіх прыкметах моцна адрозніваецца ад таго, што мы маем на Блізкім Усходзе, у Сярэдняй Азіі, на Паўднёвым Каўказе, у Лацінскай Амерыцы, не кажучы ўжо пра Афрыку. Ён больш падобны да аўтарытарызму, які існаваў у 1960-я гады ў Іспаніі, Партугаліі, Грэцыі, а рыторыка Лукашэнкі нагадвае сацыяльны папулізм некаторых сучасных еўрапейскіх палітыкаў. Асноўную прычыну я бачу ў структуры грамадства, арганізацыі сацыяльных сувязяў. Яны значна бліжэйшыя да еўрапейскага тыпу, чым да нейкага іншага.

Што датычыць розных палітычных ідэалогіяў, збольшага ўспрынятая еўрапейская форма, ідэі, аўтары. Зразумела, прысутнічае «расейскі» ўплыў, з рознымі версіямі еўразійства, ідэямі славянска-цюркскага саюзу, рускай цывілізацыі. Хаця ролю такіх ідэяў, нягледзячы на тое, што яны мелі і маюць адміністрацыйную падтрымку, я б ацаніў як нязначную. Для большасці палітычных актараў адсылка да еўрапейскага кантэксту, адпаведных палітычных ідэяў фіксуецца дастаткова ўстойліва. Хаця змест у еўрапейскую форму можа ўкладацца розны.

Пераняцце еўрапейскай формы і структуры – вынік 2000-х гадоў, бо ў 1990-х была крыху іншая сітуацыя.

Можна прывесці прыклад, калі напрыканцы 1990-х беларускія анархісты пры правядзенні канцэртаў маглі запрашаць у якасці аховы прадстаўнікоў Беларускай партыі свабоды, радыкальных правых. Калі сябры гэтых анархістаў прыязджалі з Пецярбургу ці Варшавы, для іх гэта было вельмі цікавым, мякка кажучы, ненармальным. Еднасць трымалася на супрацьстаянні аўтарытарнай уладзе і асобных іншых фактарах. Цяпер гэта ўжо парушана. Ёсць правыя, ёсць левыя. Ідэалагічныя профілі ва ўсім спектры – ад крайне левых да крайне правых – практычна аналагічныя еўрапейскаму.

Большасць палітычных арганізацыяў (акрамя дзяржаўных, бо для іх вельмі важна захоўваць аморфнасць) старанна суадносяць сябе з заходнімі «ідэйнымі» ўзорамі, інтэгруюцца ў міжнародныя сеткі: кансерватыўныя, ліберальныя, сацыял-дэмакратычныя… Безумоўна, захоўваецца спецыфіка, але спецыфіка мясцовая ўсюды ёсць. Калі мы параўнаем «правых» у Грэцыі ды Нарвегіі, гэта будуць зусім розныя «правыя». «Правы» прэзідэнт пасля перамогі на выбарах у Францыі праз пару месяцаў разводзіцца з жонкай. Для Нямеччыны такое ўявіць складаней і практычна немагчыма для Польшчы. У ЗША гэта не магчыма без страты палітычнага іміджу для любога, нават ліберальнага палітыка.

Ёсць адрозненні ў палітычным жыцці паміж Беларуссю і іншымі еўрапейскімі краінамі. Ці уплывае гэта на змест палітычных і сацыяльных даследванняў?

Зразумела, уплывае вельмі значна. Адна рэч, калі мы маем празрыстую палітыку, ды іншая, калі непразрыстую. Тут метады даследавання мусяць быць іншыя, а таксама іншая стратэгія пошуку інфармацыі і гэтак далей. Напрыклад, для еўрапейскай палітычнай навукі важным ёсць аналіз электаральных паводзінаў. У нас афіцыйныя вынікі выбараў ні пра што не сведчаць, а іншых няма (калі весці размову пра рэгіянальны ці мікраўзровень). Акрамя гэтага, сама структура сацыяльнай і дзяржаўнай замовы на даследаванні іншая. Беларуская дзяржава гатовая фінансаваць пераважна «ідэалогію». Для недзяржаўных структураў асноўны фокус увагі – магчымасць пераўтварэнняў і трансфармацыя. У Еўропе, натуральна, зусім іншая сітуацыя ды іншыя фокусы ўвагі.

Аб’яднанне патрэбна для вырашэння глабальных задач

“Палітычная сфера” – гэта супольнасць. Што супольнасць і адзін чалавек могуць зрабіць у Беларусі? Ці важна супольнасцям узаемадзейнічаць?

У нашай супольнасці прыкладна 20-30 чалавек. Я не веру ў магчымасці аднаго чалавека, але ў здольнасці супольнасцяў і інстытутаў веру. Для ўстойлівасці супольнасці важна, каб было нейкае ядро, а таксама атачэнне людзей, якія па-рознаму ўцягваюцца ў дзейнасць: праекты, тэксты, канферэнцыі. Чым больш разнастайныя формы супрацы магчымыя, тым супольнасць больш устойлівая. У звязку з тым, што мы дзейнічаем у неспрыяльных умовах, назіраецца пэўная цякучасць кадраў, усё-такі мы не можам забяспечыць жорсткай інстытуцыйнае прывязкі. Таму неабходныя разнастайнасць і гнуткасць.

Для любой супольнасці вельмі важна займацца сваёй справай і супрацоўнічаць пры вырашэнні глабальных праблемаў.

Некаторыя супольнасці спрабуюць выконваць адразу некалькі роляў, займацца культурай, палітыкай і гэтак далей. Звычайна такая практыка хутка разбурае супольнасць. Асобны чалавек можа быць уцягнуты ў розныя праекты, але інстытуцыям лепш спецыялізавацца ў акрэсленым кірунку, тады арганізацыі прасцей назапасіць сімвалічны капітал, сфармаваць імідж, атрымаць пазітыўны досвед, абрасці кантактамі. Як толькі арыентацыя пачынае мяняцца, усё можна хутка згубіць. Напрыклад, калі даследчая арганізацыя пачынае займацца палітыкаю (у вузкім значэнні слова), то гэта ў стратэгічным плане пашкодзіць яе развіццю.

Ці магчыма наогул ў Беларусі супрацоўніцтва паміж супольнасцямі?

Я думаю, што гэта не толькі магчыма, а жыццёва неабходна. Для гэтага трэба падтрымліваць развіццё пляцовак, дзе можа ажыццяўляцца плённая камунікацыя. Цяпер такіх магчымасцяў крыху болей, чым у 1990-я. Маем асобныя інфармацыйныя рэсурсы, СМІ, якія рэгулярна чытаюць прадстаўнікі розных супольнасцяў.

Як вы шукаеце новых людзей?

Праз публічныя імпрэзы: семінары, прэзентацыі, лекцыі, конкурсы на ўдзел у праектах. Таксама адкрытыя абвесткі пра збор матэрыялаў для друку ў часопісе. У прынцыпе, кожны праект дазваляе шукаць новых людзей. Можна скарыстоўваць і канферэнцыі, і нейкія актыўнасці на сайце. Хаця, зразумела, праблема пашырэння супольнасць заўсёды застаецца і тычыцца яна не толькі колькасці, але і якасці, стымулявання павышэння кваліфікацыі ды ўдасканалення.

Які праект “Палітычнай сферы”, на Ваш погляд, зараз найбольш актуальны?

Мае шэраг актуальных праектаў, але тут хацеў бы адзначыць Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Мы выступаем ініцыятарам і адным з арганізатараў гэтага форуму. Спачатку паўстала ідэя арганізаваць штогадовую канферэнцыю па палітычным навуках для беларускіх даследчыкаў. Гэта важна для развіцця кожнай дысцыпліны. Але высветлілася, што аналагічную праблему маюць сацыёлагі і прадстаўнікі іншых дысцыплінаў. Калі пачалі абмяркоўваць з партнёрамі, то вырашылі значна пашырыць дысцыплінарныя рамкі – палітычныя навукі, сацыялогія, гісторыя, гісторыя ідэяў.

Фактычна кангрэс плануецца як пляцоўка для прэзентацыі вынікаў працы даследчыкаў Беларусі цягам года, арганізатарамі выступіла шырокая кааліцыя беларускіх і літоўскіх арганізацыяў. Мне падаецца, што ў гэтым ёсць істотная патрэба, асабліва ў тым, каб такая падзея была рэгулярнаю. Вельмі важна кожнаму даследчыку мець магчымасць раз на год прэзентаваць вынікі сваёй працы, а таксама пабачыць вынікі іншых.

Падрыхтавала Таццяна Жарнасек

13-07-2011

«Новая Еўропа»

Tags: , ,